Systemowe wsparcie rodzin weteranów – kluczowy czynnik odporności i bezpieczeństwa państwa

Wstęp

Szanowni obywatele Ukrainy i międzynarodowi partnerzy! W trakcie wieloletniej walki o niepodległość Ukraina zyskała bezcenny skarb – naszych weteranów i ich rodziny. Troska o nich to nie tylko kwestia sprawiedliwości społecznej, lecz także strategiczna konieczność. Państwowe wsparcie dla rodzin weteranów (w tym bezpłatna nauka dzieci, ciepłe obiady w szkołach, dostęp do szkolnictwa wyższego itp.) pozytywnie wpływa na stan moralno-psychologiczny żołnierzy, zmniejsza obciążenie finansowe ich rodzin i wzmacnia zaufanie wojskowych do państwa. W tym raporcie analitycznym rozważymy, dlaczego systemowe wsparcie rodzin obrońców jest elementem bezpieczeństwa narodowego i stabilności, przeanalizujemy udane przykłady polityk innych krajów (USA, Izraela, Kanady, Wielkiej Brytanii itd.) oraz ocenimy ekonomiczne i społeczne skutki takich inwestycji. W części końcowej jako kierownik Instytutu Reintegracji Weteranów „Architektura Odporności” podzielę się własnymi przemyśleniami i propozycjami dla Ukrainy opartymi na tym międzynarodowym doświadczeniu.

W wykonaniu uchwały Gabinetu Ministrów Ukrainy z 14.03.2025 nr 318 „O realizacji projektu eksperymentalnego w zakresie udzielania państwowej pomocy na naukę dzieciom niektórych kategorii osób, które broniły niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy” oraz w celu zapewnienia dalszej realizacji tego projektu eksperymentalnego informujemy. – prowadzimy rejestrację wszystkich chętnych do podjęcia studiów za pomocą formularza na stronie: https://veterano.knuba.edu.ua/sproshchena-forma-reiestratsii-veterana/

Psychologiczne znaczenie wsparcia dla rodzin weteranów

Weteran wracający do życia cywilnego często staje przed nowymi wyzwaniami – od poszukiwania pracy po leczenie urazów bojowych. W tym okresie przejściowym niezwykle ważne jest, aby państwo i społeczeństwo nie zostawiały go samego z problemami. Ulgi dla rodzin weteranów bezpośrednio wpływają na stan moralno-psychologiczny obrońców. Po pierwsze, gwarantowane świadczenia socjalne dla dzieci (bezpłatna nauka, wyżywienie itp.) zmniejszają niepokój rodziców-weteranów o dobrobyt rodziny. Jak zauważono w jednej z ukraińskich publikacji, żołnierz powinien być skupiony na wykonywaniu zadań, a „aby nie martwił się o swoich bliskich”, w jednostkach wojskowych wprowadzono stanowiska pracowników socjalnych, którzy opiekują się rodzinami żołnierzy . Gdy weteran wie, że jego rodzina jest pod ochroną – dzieci są nakarmione i uczą się, a rodzina ma wsparcie – to znacząco obniża poziom stresu i obciążenia psychicznego.

Po drugie, wsparcie dla rodzin jest silnym motywatorem dla samego żołnierza. Poczucie, że państwo jest wdzięczne za służbę i okazuje tę wdzięczność poprzez troskę o najbliższych weterana, wzmacnia morale. Według ekspertów armii USA dobrostan rodziny wpływa na zdolność żołnierza do skupienia się na służbie: „Gdy rodziny wojskowych są dobrze wspierane i przygotowane, stanowią stabilną i odporną podstawę, która pozwala żołnierzom skoncentrować się na wykonaniu misji”. Zatem komfort psychiczny weterana w dużej mierze zależy od pewności, że jego dzieciom oraz żonie/mężowi nic nie grozi pod względem społecznym i materialnym.

Zmniejszenie obciążenia finansowego dzięki celowanym ulgom również poprawia stan psychiczny. Wielu weteranów wraca do domu z niższymi dochodami (zwłaszcza jeśli opuścili służbę w młodym wieku) i może napotykać trudności ze znalezieniem pracy. Pomoc państwa w opłacaniu nauki dzieci lub w zapewnieniu im bezpłatnych posiłków w szkole to istotne wsparcie finansowe. Na przykład w USA na poziomie legislacyjnym proponuje się automatyczne przyznawanie dzieciom wojskowych prawa do bezpłatnych obiadów szkolnych, ponieważ około 14% rodzin żołnierzy doświadcza niedoborów żywności (food insecurity). Bezpłatne obiady i śniadania w szkołach nie tylko poprawiają zdrowie i wyniki dzieci, ale także zmniejszają wydatki rodziny na żywność. Mniej kłopotów finansowych to mniej stresu dla weterana i jego bliskich, a zatem bardziej stabilny stan psychiczny i szybsza adaptacja do życia w czasie pokoju.

Wsparcie rodzin weteranów jako czynnik bezpieczeństwa narodowego i zaufania do państwa

Systemowa opieka nad rodzinami obrońców to nie tylko kwestia dobrostanu poszczególnych osób, ale także podstawa zdolności bojowej wojska i długoterminowego bezpieczeństwa narodowego. Zadowolenie wojskowych z traktowania ich rodzin przez państwo bezpośrednio wpływa na morale, gotowość do kontynuowania służby i zaufanie do władzy. Znane powiedzenie kierownictwa wojskowego USA brzmi: „Armia rekrutuje żołnierza, ale zatrzymuje rodzinę”. Innymi słowy, człowieka można zachęcić do służby obowiązkiem patriotycznym lub bodźcami materialnymi, ale znacznie łatwiej zatrzymać doświadczonego żołnierza, jeśli jego rodzina czuje wsparcie i komfort.

Doświadczenie armii USA potwierdza tę zasadę liczbami. Badania pokazują, że jakość życia rodziny jest kluczowym czynnikiem przedłużenia kontraktu przez żołnierza. Według Center for a New American Security (CNAS) 93% żonatych żołnierzy kontynuuje służbę, gdy ma wsparcie ze strony rodziny (w szczególności gdy państwo i pracodawcy dbają o zatrudnienie współmałżonka, edukację dzieci itp.), podczas gdy bez takiego wsparcia w armii zostaje zaledwie 44%. Różnica jest uderzająca. Okazuje się, że inwestycje w rodziny wojskowych bezpośrednio podnoszą poziom obsady i profesjonalizmu wojska oraz zmniejszają odpływ kadr.

Ta sama logika dotyczy budowania zaufania do państwa wśród wojskowych. Jeśli żołnierz widzi, że państwo troszczy się o jego bliskich — zapewnia mieszkanie, leczenie, edukację i ochronę socjalną — rośnie jego zaufanie do dowództwa i motywacja do obrony takiego państwa. W siłach zbrojnych USA nazywa się to komponentem „Family readiness” (gotowość rodziny): „Zaufanie żołnierzy do służby i dowódców zależy od tego, na ile czują, że dba się o nich i ich rodziny”. Innymi słowy, wsparcie rodzin jest częścią niepisanej umowy społecznej między żołnierzem a krajem. W Ukrainie, gdzie prestiż wojska i zaufanie do niego są wyjątkowo wysokie (według sondaży ponad 90% Ukraińców ufa Siłom Zbrojnym Ukrainy i weteranom), państwo nie może stracić tego kredytu zaufania. System ulg i pomocy dla rodzin żołnierzy umacnia poczucie sprawiedliwości i jedności: obrońcy przekonują się, że państwo ceni ich wkład i opiekuje się tymi, którzy są im najdrożsi.

Element bezpieczeństwa narodowego przejawia się tu również w perspektywie długoterminowej. Rodziny wojskowych to kolebka przyszłych obrońców kraju. Dzieci, które widzą godne traktowanie służby swoich rodziców, dorastają z szacunkiem dla armii i często wybierają karierę wojskową. W USA przeprowadzono sondaż, który wykazał, że 44% nastolatków z rodzin wojskowych również planuje wstąpić do wojska, podczas gdy wśród ich cywilnych rówieśników odsetek ten wynosi zaledwie 10%. Zatem troska o obecne pokolenie weteranów kładzie fundament pod kształtowanie przyszłej armii zawodowej. I odwrotnie: jeśli rodziny weteranów czują się porzucone, dzieci mogą stracić motywację do służby państwu. Co więcej, negatywne doświadczenia weteranów i ich rodzin mogą prowadzić do napięć społecznych — od utraty wiary w instytucje władzy po protesty (historycznym przykładem jest „Bonus Army” weteranów w USA z 1932 roku, gdy weterani niezadowoleni z braku wypłat omal nie wywołali kryzysu rządowego). Dlatego wsparcie rodzin obrońców to środek zapobiegawczy wobec potencjalnej niestabilności społecznej.

Dla przejrzystości rozważmy kilka kluczowych wskaźników tego, jak wsparcie rodzin wpływa na aspekty bezpieczeństwa:

Wskaźnik	Przy wsparciu rodzin	Bez odpowiedniego wsparcia
Kontynuowanie służby (USA)	93% żonatych żołnierzy kontynuuje służbę, gdy rodzina ma wsparcie	Tylko 44% kontynuuje służbę, jeśli rodzina nie czuje wsparcia
Skłonność młodzieży do służby wojskowej	44% dzieci z rodzin wojskowych chce służyć (przykład USA)	~10% młodzieży średnio zamierza służyć (z rodzin cywilnych)

Tabela 1. Wpływ wsparcia rodzin na utrzymanie potencjału kadrowego wojska i motywację do służby (dane z sondaży w siłach zbrojnych USA).

Jak widać, wsparcie rodzin weteranów jest nieodłącznym elementem bezpieczeństwa narodowego. Podnosi gotowość bojową dzięki lepszemu skupieniu żołnierzy na służbie (nie muszą rozpraszać się domowymi problemami rodziny), poprawia utrzymanie doświadczonych kadr w wojsku i sprzyja wychowaniu patriotycznie nastawionej młodzieży. Ponadto kształtuje pozytywny wizerunek państwa jako sprawiedliwego i wdzięcznego pracodawcy dla wojskowych. Zwłaszcza w czasie wojny, gdy obciążenie armii jest ogromne, a liczba weteranów rośnie, troska o ich rodziny jest wkładem w zdolność obronną i odporność kraju jako całości.

Doświadczenia międzynarodowe we wspieraniu rodzin wojskowych

Wiele państw na świecie, uświadamiając sobie wagę tej kwestii, opracowało rozbudowane systemy wsparcia rodzin żołnierzy i weteranów. Przyjrzyjmy się niektórym przykładom polityk i praktyk w USA, Izraelu, Kanadzie, Wielkiej Brytanii i innych państwach, a także przeanalizujmy ich efekt społeczno-ekonomiczny.

Stany Zjednoczone Ameryki

USA mają jeden z najbardziej rozwiniętych na świecie systemów ulg dla weteranów i ich rodzin. Historycznie po II wojnie światowej uchwalono słynną „GI Bill” (ustawę o prawach wojskowych z 1944 roku), która zapewniła całemu pokoleniu weteranów możliwość bezpłatnego zdobycia wykształcenia i zakupu mieszkania. Ta decyzja położyła podwaliny pod powojenny boom gospodarczy, tworząc w USA w istocie silną klasę średnią z byłych żołnierzy. Według szacunków ekonomistów każdy dolar zainwestowany przez państwo USA w edukację weteranów w ramach programu GI Bill przyniósł gospodarce niemal 7 dolarów korzyści w postaci wzrostu PKB i wpływów podatkowych. Tak ogromny zwrot wynika z podniesienia kwalifikacji pracowników-weteranów, ich dochodów i siły nabywczej.

Obecnie w USA działają liczne programy wsparcia rodzin wojskowych:

• Ulgi edukacyjne. Obowiązuje nowoczesna wersja GI Bill — Post-9/11 GI Bill, pokrywająca koszty studiów wyższych weteranów po 2001 roku. Jej wyjątkową cechą jest możliwość przekazania niewykorzystanych ulg edukacyjnych swoim dzieciom lub żonie. Oznacza to, że żołnierz może przekazać dziecku opłacony przez państwo bilet na uniwersytet. Ponadto dla rodzin poległych lub ciężko rannych weteranów istnieje program Survivors’ and Dependents’ Educational Assistance (DEA, Rozdział 35) — stypendium na naukę dla ich dzieci i małżonków. Również na poziomie stanów wprowadzono własne ulgi: w ponad 20 stanach działają programy bezpłatnych studiów w państwowych kolegiach i uniwersytetach dla dzieci weteranów (zwłaszcza tych, którzy polegli lub doznali niepełnosprawności). Na przykład w stanie Kalifornia dzieci weteranów z niepełnosprawnością otrzymują pełne zwolnienie z opłat za naukę w systemie uniwersytetów stanowych.
• Pomoc finansowa i ulgi podatkowe. Rodziny wojskowych korzystają z szeregu ulg finansowych: od preferencyjnych kredytów hipotecznych (VA Home Loans) po odliczenia podatkowe. W razie śmierci żołnierza jego rodzina otrzymuje wypłatę z ubezpieczenia (SGLI) i rentę rodzinną po utracie żywiciela. Istnieją programy tymczasowej pomocy finansowej dla rodzin w trudnej sytuacji (np. z powodu rany żywiciela) — na przykład fundusz Operation Homefront przyznaje granty rodzinom wojskowych na opłacenie czynszu, mediów lub żywności.
• Opieka medyczna i zabezpieczenie socjalne. Wszyscy członkowie rodzin żołnierzy czynnej służby są objęci państwowym systemem ubezpieczenia zdrowotnego TRICARE, zapewniającym bezpłatną lub ulgową opiekę medyczną. Dla weteranów z ciężkimi ranami program CHAMPVA pokrywa koszty leczenia ich rodzin. W bazach działają centra pracy z rodzinami (Family Centers), oferujące wsparcie psychologiczne, konsultacje, pomoc w znalezieniu pracy dla małżonków itp.
• Posiłki szkolne i przedszkola. Jak wspomniano, rząd USA zdaje sobie sprawę z problemu niedoboru żywności w rodzinach nisko opłacanych żołnierzy, dlatego wspiera program National School Lunch Program. Dzieciom wojskowych ułatwia się dostęp do bezpłatnych obiadów w szkołach — w szczególności nie uwzględnia się niektórych dodatków do wynagrodzenia przy obliczaniu dochodu rodziny. Ponadto Departament Obrony dotuje przedszkola i żłobki w bazach wojskowych: opłata za nie progresywnie zależy od dochodu rodziny, a jakość odpowiada wysokim standardom.

Efekt społeczno-ekonomiczny. Polityka USA wobec weteranów i ich rodzin przyniosła znaczące korzyści: weterani masowo zdobyli wykształcenie, zwiększyli swoje zarobki i udział w gospodarce. Badanie wykazało, że dzięki ulgom edukacyjnym weterani uczą się średnio o około 1.4 roku dłużej niż bez wsparcia, a ich średnie roczne dochody są wyższe o 6%. Oznacza to wyższe wpływy podatkowe i mniejsze obciążenie służb socjalnych (przecież zatrudniony, wykształcony weteran potrzebuje mniej pomocy). Wsparcie rodzin przyczyniło się także do ograniczenia bezdomności weteranów i poziomu ubóstwa wśród nich — problemów, które były ostre po wojnie w Wietnamie, ale stały się łatwiejsze do opanowania dzięki programom reintegracji. Mimo ogromnych środków (tylko w latach 2009–2019 rząd federalny USA zainwestował około 100 mld dolarów w powojenną edukację weteranów) te wydatki zwracają się dzięki skuteczniejszemu wkładowi weteranów w gospodarkę i stabilnej sytuacji społecznej.

Izrael

Izrael — kraj żyjący nieustannie w warunkach napięcia wojennego — ma kult czci dla swoich żołnierzy. Niemal każdy obywatel odbywa służbę, dlatego wsparcie weteranów i ich rodzin jest postrzegane jako sprawa całego narodu. W Izraelu działa rozbudowany system ulg, utrwalony w prawie i realizowany przez różne ministerstwa i organizacje społeczne.

• Edukacja i zatrudnienie. Zdemobilizowani żołnierze IDF otrzymują bony edukacyjne. Państwo realizuje program „Od munduru na uniwersytet” (hebr. Mimadim le-Limudim), który dotuje koszty nauki weteranów. W szczególności byłym żołnierzom jednostek bojowych płaci się z budżetu państwa 2/3 kosztów studiów na uczelni. Programem objęci są także tzw. „samotni żołnierze” (nieposiadający rodziny w kraju) i inne szczególne kategorie — nowi imigranci, żołnierze samotnie wychowujący dzieci, przedstawiciele mniejszości narodowych, którzy służyli w armii. Ponadto rząd przyznaje weteranom granty na założenie firmy, preferencyjne kredyty hipoteczne i pomoc w znalezieniu pracy (przez urzędy pracy i programy przekwalifikowania).
• Wsparcie finansowe dla rodzin poległych i rannych. Rodziny poległych żołnierzy w Izraelu mają dożywotnie zabezpieczenie emerytalne i szereg ulg. Obowiązuje odrębna ustawa o rodzinach poległych żołnierzy — otrzymują one comiesięczne wypłaty, ulgi mieszkaniowe (zniżki w podatkach komunalnych, pomoc w wynajmie lub zakupie mieszkania) i inne gwarancje socjalne. Istnieją organizacje społeczne, takie jak fundusz IDF Widows and Orphans Organization, które dodatkowo opiekują się dziećmi i wdowami (organizują obozy letnie, stypendia, pomoc psychospołeczną). Weterani z niepełnosprawnością i ich rodziny otrzymują rozszerzone usługi medyczne, rehabilitację i środki techniczne kosztem państwa.
• Szczególne kategorie wsparcia. Izrael jest interesujący tym, że nawet zagranicznych ochotników (tzw. „żołnierzy Machal”) i członków ich rodzin zrównuje w prawach z własnymi obywatelami-weteranami. Świadczy to o zasadzie: „skoro walczyłeś za Izrael — Izrael zadba o ciebie i twoich bliskich, niezależnie od obywatelstwa”. Takie podejście buduje globalne zaufanie do państwa izraelskiego wśród sojuszników. Ponadto byłym wojskowym przyznaje się dopłaty do mieszkań (na przykład zniżki w czynszu), co pośrednio wspiera także ich rodziny.

Efekt dla społeczeństwa. W Izraelu obserwuje się silną więź między wojskiem a społeczeństwem — to jeden z najwyższych na świecie wskaźników zaufania obywateli do armii. W dużej mierze osiągnięto to dzięki uwadze poświęcanej każdemu żołnierzowi i jego rodzinie. Weterani, którzy zdobyli wykształcenie dzięki ulgom, robią karierę w sektorze cywilnym (w Izraelu wiele startupów high-tech zostało założonych właśnie przez zdemobilizowanych oficerów). Gospodarka Izraela zyskuje na wysoko wykwalifikowanej sile roboczej wywodzącej się spośród weteranów, a społeczeństwo — na spójności i dumie z własnej armii. Gdy państwo gwarantuje, że „żadna rodzina poległego bohatera nie zostanie bez wsparcia”, wzmacnia to jedność narodową i gotowość rekrutów do wstąpienia do wojska z pełnym zaangażowaniem.

Kanada

Kanada tradycyjnie poświęca dużo uwagi ochronie socjalnej weteranów, w tym członków ich rodzin. Kanadyjskie Siły Zbrojne są mniej liczne niż amerykańskie, ale mają charakter zawodowy, a kwestie pozyskiwania i utrzymania personelu są priorytetowe.

• Możliwości edukacyjne dla rodzin. W Kanadzie działa program Education Assistance for Children Departamentu do spraw Weteranów. Jeśli żołnierz zginął lub zmarł w wyniku służby, jego dzieci otrzymują finansowanie edukacji policealnej (kolegium lub uniwersytet) na okres do 4 lat. Ta pomoc jest wolna od podatku i pokrywa nie tylko naukę, ale także koszty towarzyszące (książki, opłaty studenckie itp.). Istnieją też fundusze stypendialne (na przykład Royal Legion lub uniwersytetów) dla dzieci i wnuków weteranów potrzebujących wsparcia finansowego na studia.
• Wsparcie medyczne i psychologiczne. Rodziny kanadyjskich wojskowych mają dostęp do programu Military Family Services, który zapewnia konsultacje, wsparcie zdrowia psychicznego, specjalne zajęcia dla dzieci (obozy, koła zainteresowań). Gdy weteran zostaje ranny lub cierpi na zespół stresu pourazowego (PTSD), jego rodzinie oferuje się bezpłatne kursy adaptacji psychologicznej, by wspólnie pokonać stres. W 2018 roku Kanada przyjęła Plan strategiczny dotyczący rodzin wojskowych, w którym wprost wskazano, że dobrostan rodzin ma krytyczne znaczenie dla gotowości operacyjnej armii.
• Ulgi finansowe i zatrudnienie. Jeśli weteran doznaje poważnej niepełnosprawności, jego małżonek może ubiegać się o dożywotnią rentę lub jednorazowe odszkodowanie. Aby pomagać wdowom i wdowcom, w Kanadzie działa program szkolenia zawodowego i poszukiwania pracy. Na przykład Career Transition Services zapewnia konsultacje i granty członkom rodzin weteranów na założenie firmy lub opłacenie kursów. Dzieci wojskowych mają pierwszeństwo przy przyjęciu do służby cywilnej.

Efekt ekonomiczny. Kanada podkreśla, że inwestycje w adaptację weteranów i ich rodzin zmniejszają długoterminowe wydatki na ochronę zdrowia i pomoc społeczną. Wykształcone dzieci poległych żołnierzy będą mogły w przyszłości utrzymać się same zamiast zależeć od państwowych wypłat. Efekt społeczny przejawia się tym, że kanadyjscy żołnierze wiedzą: w najgorszym razie ich rodziny nie zostaną bez opieki. Podnosi to morale armii i wzmacnia autorytet Sił Zbrojnych w opinii publicznej. Za przykładem innych państw NATO Kanada dąży do poprawy programów rodzinnych, by konkurować z cywilnym rynkiem pracy o kadry: w 2021 r. uruchomiono plan modernizacji ulg, ponieważ brak wsparcia rodzin jest uznawany za jeden z czynników odpływu kadr z wojska.

Wielka Brytania

Wielka Brytania ma długie tradycje wojskowe i w ostatnich latach usystematyzowała pomoc rodzinom wojskowych poprzez koncepcję „Armed Forces Covenant” (Przymierze Sił Zbrojnych). Jest to rodzaj umowy społecznej, która została utrwalona w prawie w 2011 roku. Przymierze ogłasza zobowiązanie państwa i narodu, by nie stawiać weteranów i ich rodzin w gorszym położeniu niż innych obywateli, a w pewnych przypadkach — by przyznawać im preferencje w dowód wdzięczności za służbę. W ramach tego Przymierza w Wielkiej Brytanii realizowane są następujące praktyki:

• Edukacja i dzieci wojskowych. W brytyjskich szkołach, w których uczą się dzieci żołnierzy, przeznacza się dodatkowe środki — tzw. Service Pupil Premium (dodatek dla uczniów z rodzin wojskowych). W 2023 roku ten dodatek wynosi £335 rocznie na każde takie dziecko. Środki trafiają do szkół na dodatkowe potrzeby edukacyjne — zatrudnienie asystentów, psychologów, dodatkowe zajęcia — aby dzieci nie zostawały w tyle z powodu częstych przeprowadzek lub stresu związanego ze służbą rodziców. Istnieją także specjalne „pakiety szkolne” wsparcia przy przeniesieniu dziecka do nowej szkoły z powodu zmiany miejsca służby rodziców — aby przejście było bezbolesne.
• Mieszkanie i finanse. Brytyjscy wojskowi mają prawo do mieszkania służbowego za preferencyjną opłatą, a po odejściu na emeryturę — do wsparcia w zakupie własnego mieszkania (programy współwłasności itp.). Dla rodzin poległych działa system rent i wypłat ubezpieczeniowych (War Widow(er) Pension). Rodziny weteranów otrzymują także priorytetowy dostęp do niektórych usług państwowych i komunalnych zgodnie z zasadą „nie gorzej niż inni” (na przykład przy zapisie do lekarza lub w kolejce na mieszkanie socjalne władze lokalne uwzględniają status weterana w rodzinie).
• Organizacje społeczne. W Wielkiej Brytanii działają liczne fundusze charytatywne: Royal British Legion, SSAFA, Help for Heroes i inne, które zbierają datki na pomoc rodzinom wojskowych. Finansują ośrodki rehabilitacyjne, przyznają mikrogranty rodzinom w trudnej sytuacji, opiekują się dziećmi poległych (opłacają naukę, organizują święta). Tę działalność koordynuje i wspiera państwo poprzez Armed Forces Covenant Fund Trust, który przyznaje granty na projekty dla weteranów i ich rodzin.

Wpływ społeczny. Armed Forces Covenant ma wzmocnić społeczne poparcie dla wojskowych. Mimo pewnych wyzwań we wdrażaniu (ostatni raport parlamentarny przyznaje, że Przymierze jest na razie realizowane nierównomiernie) sama idea ustanowiła wysoki standard: weterani i ich rodziny zasługują na szczególne traktowanie. Zachęca to biznes i społeczności do inicjatywy. Na przykład wiele firm w Wielkiej Brytanii przyjmuje na siebie zobowiązania w ramach Przymierza — zatrudnianie weteranów lub ich partnerów, oferowanie zniżek rodzinom wojskowych itp. Na poziomie państwa skutkiem jest wzrost zaufania wojskowych do rządu: wojskowi czują, że ich wkład został oficjalnie uznany przez społeczeństwo, a rodziny — że o nich nie zapomniano. Ponadto Wielka Brytania historycznie zmagała się z problemem bezdomnych weteranów; obecnie dzięki kompleksowemu wsparciu udało się znacznie zmniejszyć liczbę przypadków, gdy weterani i ich rodziny znajdują się poniżej progu ubóstwa lub bez dachu nad głową.

Inne kraje

Wiele innych krajów prowadzi podobną politykę. Niemcy i Francja zapewniają hojne renty wdowom oraz opłacają naukę dzieci poległych żołnierzy. Australia realizuje program Defence Community Organisation, który otacza opieką rodziny wojskowych, oferując usługi od pomocy psychologów po wsparcie przy przeprowadzkach. Polska i kraje bałtyckie, wobec rosnącej po 2014 roku roli weteranów, również przyjęły ustawy o statusie weteranów i inwalidów wojennych, zawierające ulgi dla ich rodzin (na przykład priorytetową opiekę medyczną, zniżki na przejazdy, kwoty przyjęć na uniwersytety dla dzieci).

Wszystkie te przykłady różnią się szczegółami, ale łączy je jedno: świadomość, że inwestowanie w rodziny obrońców to inwestowanie w odporność państwa i społeczeństwa. Tam, gdzie rządy oferują wsparcie, aktywnie włącza się również społeczeństwo – powstają inicjatywy wolontariackie i fundacje charytatywne. W rezultacie kształtuje się cała infrastruktura „odporności weteranów”, która pomaga rodzinom przejść trudne etapy (służbę, ranę, rehabilitację, powrót do domu) z jak najmniejszymi stratami.

Ekonomiczne i społeczne skutki inwestowania we wsparcie rodzin weteranów

Jak pokazuje doświadczenie międzynarodowe, wspieranie rodzin weteranów przynosi państwu wielokrotne dywidendy – zarówno w wymiarze finansowym, jak i w postaci poprawy zdrowia publicznego. Przyjrzyjmy się najważniejszym długoterminowym korzyściom takich inwestycji:

• Wzrost kapitału ludzkiego. Ulgi edukacyjne dla dzieci weteranów oznaczają, że więcej młodych ludzi zdobędzie wyższe wykształcenie, zawód i dobrze płatną pracę. Zwiększa to wpływy podatkowe w przyszłości i zmniejsza ryzyko bezrobocia w tej grupie ludności. Doświadczenie USA z GI Bill dowodzi: inwestycje w edukację zwracają się wielokrotnie (prawie 7 dolarów korzyści na 1 zainwestowany dolar). W Ukrainie, gdzie tysiące dzieci straciły rodziców na wojnie, analogiczne stypendia i kwoty na uczelniach pozwolą wychować nowe pokolenie specjalistów, którzy staną się filarem gospodarki zamiast potrzebować pomocy.
• Odciążenie systemu społecznego. Gdy państwo na czas pomaga rodzinie weterana (wypłata pieniężna, bezpłatne przedszkole lub posiłki szkolne, opłacenie leczenia itp.), rodzina z większym prawdopodobieństwem zachowa stabilność. Zapobiega to takim zjawiskom jak kryzysy pourazowe, bezdomność i konflikty rodzinne, które ostatecznie i tak obciążają budżet (poprzez schroniska, policję, szpitale). Innymi słowy, lepiej inwestować „na brzegu”, niż później likwidować skutki. Według szacunków Departamentu ds. Weteranów USA wysokiej jakości pomoc medyczna i psychologiczna dla weteranów i ich rodzin zmniejsza obciążenie ekonomiczne społeczeństwa poprzez ograniczenie wydatków na medycynę ratunkową i podniesienie wydajności pracy byłych wojskowych.
• Wzmocnienie potencjału pracy i przedsiębiorczości. Rodziny wojskowych to ludzie mobilni, zdyscyplinowani i zdolni do adaptacji. Wielu weteranów po odejściu ze służby zakłada firmy. Wspierając ich na starcie (ulgami podatkowymi, mikrokredytami), państwo stymuluje przedsiębiorczość wśród weteranów, która tworzy miejsca pracy i zwraca środki do gospodarki. Według danych Departamentu ds. Weteranów USA firmy weteranów wniosły w ostatnich dziesięcioleciach setki miliardów dolarów do gospodarki kraju. W Ukrainie już teraz kształtuje się weteranski sektor biznesu, a wsparcie rodzin (na przykład szkolenie żon i mężów w podstawach przedsiębiorczości, granty) może ten sektor znacząco poszerzyć.
• Spójność społeczna i zaufanie. Korzyści ekonomiczne są ściśle splecione ze społecznymi. Gdy społeczeństwo widzi, że weterani nie zostają na marginesie, a ich rodziny nie żebrzą, wzmacnia się kapitał społeczny i zaufanie do państwa. Obywatele są pewni, że w razie kryzysu państwo ich wesprze; żołnierze, policjanci, ratownicy i przedstawiciele innych zawodów podwyższonego ryzyka czują, że się ich szanuje. Wszystko to tworzy bardziej stabilne środowisko do prowadzenia biznesu i przyciągania inwestycji (bo stabilność społeczna jest niezbędnym warunkiem rozwoju gospodarczego).
• Korzyści wizerunkowe i geopolityczne. Troska o weteranów podnosi międzynarodowy autorytet kraju. Partnerzy widzą, że Ukraina odpowiedzialnie traktuje swoich obrońców, a zatem zasługuje na dalsze wsparcie. Ponadto dobre traktowanie weteranów jest ważnym argumentem w moralnym wymiarze wojny: pokazuje, że cenimy każdego, kto broni ojczyzny, w przeciwieństwie do wroga, który często zostawia własnych żołnierzy na pastwę losu. Umacnia to koalicję państw demokratycznych wokół Ukrainy, bo wspólne wartości są fundamentem trwałych sojuszy.

Zatem inwestowanie w rodziny weteranów to inwestycja w kapitał ludzki, wzrost gospodarczy i jedność społeczną. Różne kraje dzięki wspieraniu rodzin osiągnęły zarówno wzrost PKB, jak i poprawę wskaźników demograficznych (weterani zakładają rodziny i rodzą dzieci, wiedząc, że otrzymają pomoc), a także spadek przestępczości (bo grupy społeczne objęte ochroną rzadziej łamią prawo). Dla Ukrainy, która obecnie wkłada kolosalne zasoby w obronność, niezwykle ważne jest dostrzeżenie tych długoterminowych korzyści i niepożałowanie środków na programy społeczne dla weteranów i ich bliskich.

Propozycje dla Ukrainy: droga do 

„Architektury Odporności”

Po przeanalizowaniu doświadczeń międzynarodowych i bieżących wyzwań stojących przed naszym państwem chcę zaproponować kilka strategicznych kroków wspierania rodzin weteranów. Jako kierownik Instytutu Reintegracji Weteranów „Architektura Odporności” jestem przekonany, że takie kroki pomogą zbudować w Ukrainie mocny system, w którym żaden obrońca ani jego rodzina nie pozostaną bez uwagi.

1. Zapisać na poziomie ustawowym zasadę szczególnego traktowania weteranów i ich rodzin. Potrzebujemy ukraińskiego odpowiednika Armed Forces Covenant – być może w formie ogólnokrajowego programu lub ustawy „O statusie rodzin weteranów wojennych”. Powinien on proklamować, że rodziny obrońców nie mogą być dyskryminowane w dostępie do usług, a przeciwnie – otrzymują priorytet lub dodatkowe gwarancje w dziedzinie edukacji, medycyny i ochrony socjalnej. Stworzy to ramy dla wszystkich dalszych polityk. Ważne, aby taki dokument nie był deklaracją, lecz zawierał konkretne zobowiązania organów władzy.
2. Wprowadzić pakiet ulg edukacyjnych. Proponuję realizację programu „Edukacja dla obrońców”, który zapewni: a) bezpłatne wyżywienie w przedszkolach i szkołach dla dzieci weteranów (co najmniej tych, którzy mają status uczestnika działań bojowych (UBD) lub odnieśli rany); b) celowe stypendia i granty na studia wyższe dla dzieci poległych Bohaterów i ciężko rannych weteranów; c) możliwość bezpłatnej nauki w państwowych uczelniach dla jednego z dzieci weterana (odpowiednik przekazania GI Bill). Można też ustanowić dodatkowe punkty lub kwoty przy przyjęciach na uniwersytety dla kandydatów z rodzin weteranów – byłaby to rekompensata trudności (częste przeprowadzki, stres), których dzieci wojskowych doświadczają podczas służby rodziców. Dodatkowo należy rozważyć mechanizm bonów edukacyjnych dla samych weteranów i ich małżonków, aby po służbie wojskowej mogli zdobyć nowe zawody, nie martwiąc się o opłaty za naukę.
3. Wesprzeć rodziny materialnie poprzez zachęty podatkowe i finansowe. Należy zwolnić weteranów i ich rodziny z niektórych bezpośrednich wydatków. Na przykład zwolnienie z podatku od nieruchomości (mieszkania lub domu) dla rodzin poległych oraz dla weteranów z 1–2 grupą inwalidzką. Opracować państwowy program preferencyjnych kredytów hipotecznych: niskie oprocentowanie, a wkład własny pokrywa państwo – aby rodziny wojskowych mogły nabyć mieszkanie. To inwestycja, która zwróci się powrotem tych rodzin do wspólnoty jako podatników i uczestników gospodarki. Wprowadzić jednorazową pomoc przy narodzinach dziecka w rodzinie weterana w podwyższonej wysokości (jako wyraz wdzięczności za to, że rodzina się powiększa). Warto też rozszerzyć program bezpłatnego wypoczynku i zdrowotnego: wczasy dla dzieci weteranów w obozach i sanatoriach – ze środków budżetu lub partnerów.
4. Rozwinąć sieć usług rodzinnych i wsparcia psychologicznego. W każdej gminie, w której mieszka znacząca liczba weteranów, powinny działać Centra Wsparcia Weteranów i ich rodzin. Ich funkcją jest „jedno okienko” dla różnych potrzeb: porady prawne, pomoc w załatwianiu ulg, rodzinna terapia psychologiczna, grupy wsparcia wśród rodzin. Pracownicy socjalni powinni mieć mandat do patronatu nad rodzinami poległych i ciężko rannych: regularnie odwiedzać, dowiadywać się o problemach, pośredniczyć między rodziną a władzami (podobnie jak case managerowie, o których wspominano na forach weteranów). Osobno należy zrealizować program „Żona bohatera” / „Mąż bohaterki” – kursy przekwalifikowania, wsparcie inicjatyw biznesowych, psychologiczne odciążenie dla małżonków weteranów. Przecież często, gdy obrońca jest na froncie lub w leczeniu, to właśnie druga połowa dźwiga rodzinę – potrzebuje naszej pomocy, aby zapobiec wypaleniu zawodowemu i rozpadowi rodziny.
5. Partnerstwo z biznesem i społecznościami. Państwo powinno wezwać sektor prywatny i zachęcić go do włączenia się we wspieranie rodzin wojskowych. Warto ustanowić znak lub ranking „Pracodawca/placówka przyjazna weteranom”, w ramach którego firmy zatrudniające weteranów lub ich krewnych albo oferujące zniżki i specjalne usługi (na przykład bezpłatne przyjęcie dzieci weteranów do prywatnych kółek i sekcji) otrzymywałyby publiczne uznanie, ulgi podatkowe lub inne bonusy. Na poziomie lokalnym gminy mogą tworzyć rady opiekuńcze i fundusze wsparcia rodzin poległych żołnierzy – państwo mogłoby współfinansować lokalne inicjatywy poprzez mechanizm subwencji (na przykład gmina zbiera środki na mieszkania dla sierot po obrońcach, a państwo podwaja tę kwotę). Zwiększy to spójność społeczeństwa: ludzie będą widzieć, że problem rozwiązują wszyscy razem, a nie tylko biurokraci.
6. Monitoring i sprawozdawczość, przejrzystość pomocy. Aby polityka była skuteczna, trzeba prowadzić ewidencję, która będzie zarówno kontrolą, jak i bazą danych do ulepszeń. Proponuję utworzenie Jednolitego Rejestru Potrzeb Rodzin Weteranów, w którym same rodziny lub upoważnieni menedżerowie społeczni odnotowywaliby, jakie ulgi są potrzebne, jakie zostały otrzymane i gdzie występują problemy. Pozwoli to reagować punktowo i oceniać skuteczność programów. Jednocześnie potrzebna jest kampania informacyjna: wiele rodzin może po prostu nie znać swoich praw. Powinna działać gorąca linia oraz portal „e-Veteran”, na którym rodzina w kilka kliknięć dowie się o należnym wsparciu i je załatwi.

Na zakończenie chcę podkreślić: wspieranie rodzin weteranów to nie dobroczynność, lecz inwestycja w odporność naszego kraju. Każda hrywna zainwestowana dziś w edukację dziecka poległego bohatera lub w rehabilitację żony rannego żołnierza oszczędzi jutro dziesięć hrywien, które wydalibyśmy na przezwyciężanie skutków problemów społecznych. Co więcej, to nasz moralny obowiązek wobec tych, którzy ryzykowali życiem dla Ukrainy. Budujemy system, w którym weterani i ich rodziny poczują: państwo to również ich rodzina, wielka i wdzięczna. Wtedy architektura odporności naszego społeczeństwa wytrzyma każde wyzwanie, a Ukraina stanie się przykładem dla całego świata, jak czcić swoich obrońców. Razem – do zwycięstwa na froncie i do godnego życia po nim.

Pod redakcją Artema Honczarenki – Kierownika Instytutu Reintegracji, Rehabilitacji i Rozwoju Zawodowego Weteranów „Architektura Odporności”

Źródła

1. Tara Davis. “Mission Possible: Improving Family readiness starts with community”. Army.mil, 21 grudnia 2023.
2. Wsparcie socjalne dla wojskowych i weteranów w Ukrainie: jakie zmiany są potrzebne. Dyvys.info, 12 lutego 2024.
3. Col Gabe S. Arrington, Nathalie Grogan. “The USO, Enduring Family Support, and How the DoD Budget Should Change”. Center for a New American Security, 3 maja 2022.
4. Brittany Dymond. Oświadczenie na przesłuchanie “The Status of Military Recruiting and Retention…”, U.S. Senate Committee on Armed Services. VFW, 21 września 2022.
5. Defence Committee – Fourth Report: The Armed Forces Covenant. UK Parliament, 8 kwietnia 2025.
6. States Offering Free Tuition to Veterans and Their Dependents. VeteransBenefitsKB, grudzień 2024.
7. Military Spouse and Family Educational Assistance Programs. Military.com, 2023.
8. Educational assistance for children of deceased members. Veterans Affairs Canada, 2023.
9. Judah Ari Gross. “Government restores free college tuition for IDF veterans…”. Times of Israel, 22 lipca 2020.
10. Military Dependents School Meal Eligibility Act – Fact Sheet. FRAC, sierpień 2022.
11. The GI Bill’s Impact on the U.S. Economy. TheLaborParty.org, 2019.
12. The Effect of Veterans Benefits on Education and Earnings. IVMF, Syracuse University, 2012.
13. Veterans’ Issues in Focus: Role of Education Benefits. RAND Corporation, 2022